مجله خبری تشریفات

شبهه ها عقیدتی
شبهه‏‌های اعتقادی که‌گاه در تاثیر القاء تامل‏‌های تازه پدید و‌گاه به منجر برداشت‏‌های خطا از برخی مبانی و مصادر عقیدتی پدید می‌آمدند در صورت‏ گیری و قضیه‏ سازی جنبش واقفیه مؤثر بودند. از اصلی‏ترین این شبهه ها می‌اقتدار به مفاد پایین تشریفات ترحیم مشهد اشاره نمود:

موضوع سن امام‏
مسأله سن امام به ویژه بعد از امام رضا(ع) موجب پیدایش شبهاتی در میان شیعه‌ها شوید، چون درین زمانه به خصوص، امامان در سنین نادر و‌گاه در سن خردسالی به امامت می‌‏رسیدند و این دستور موجب شک وتردید و تردیدهائی درباره امامت وی میشد. این دستور به ویژه بعد از درگذشت امام رضا(ع) بسیار زمینه ‏ساز شوید و یک کدام از کارداران منش گروهی از شیعه‌ها به‌پندار واقفیه شوید. آن چه موجب تشدید بیشتر این نقص‌ می شود این بود که گردآوری متعددی از اصحاب امام رضا(ع) بزرگان و ریش‏ سفیدانی بودند که فرصت امام هفتم و‌گاه زمان امام درستگو(ع) را هم فهم کرده بودند و اکنون تایید امامت فرزند امام رضا(ع) را که در سن هفت سالگی بود برایشان طاقت فرسا می‌نمود. بعضا از اصحاب گرانقدر امام هشتم(ع) در مسأله امامت حضرت جواد(ع) به تردید گرفتار شدند.[۴۸] به هر اکنون این مسأله موجب راه و روش توده‏‌ای از شیعه‌ها، بعداز وفات امام هشتم(ع) به واقفیه شوید. آن‌ها با اشاره به سن معدود حضرت جواد(ع) امامت او را رد کردند و آنگاه امامت حضرت رضا(ع) را با استناد به‌این که جانشین و فرزند بالغی نداشته، انکار نمودند و به باور واقفیه بازگشته و بر امامت موسی بن جعفر(ع) توقف کردند. آن‌ها این طور دلیل می‌کردند که روا وجود ندارد کودکی نابالغ امام باشد و اظهار می‌داشتند درصورتی که روا باشد که معبود به اطاعت از امام نابالغ دستور دهد پس روا میباشد که نوباوه نابالغ هم موظف باشد و همان گونه که عاقلانه وجود ندارد طفل نابالغ ملزم باشد روا وجود ندارد که طفل نابالغ امام شود و امام بایستی شخصی بالغ باشد.[۴۹]
براین اساس گروهی از شیعه ها سال‏‌ها بعداز درگذشت امام موسی بن جعفر(ع) بر امامت آن حضرت توقف کردند. ولی شبهه سن امام قبل از درگذشت امام رضا(ع) نیز فی مابین اصحاب وی مطرح بود و امام به سؤالات وی درین باب جواب می‌اذعان کرد.[۵۰] با این حالا، این دستور بازدارنده از رغبت عده ای به واقفیه نگردید.

مسأله غسل امام‏
یک کدام از دلایل قطعی در نزد بعضی از واقفیان، روایاتی بود که اظهار می‌‏داشتند امام معصوم را بعد از وفاتش تنها امام معصوم دیگر غسل می‌‏دهد. از این رو، زیرا موسی بن جعفر(ع) سال‏‌ها در زندان بود و به هنگام وفاتش حضرت رضا(ع) حضور نداشت تا لاشه او را غسل دهد پس علی بن موسی‏(ع) نمی‌تواند امام معصوم و جانشین موسی بن جعفر(ع) باشد. روایاتی به‌این مضمون «‌انّ الامام لا یغسله الّا الامام‌» به صورت زیادی در منابع روایی مذکور‌اند.[۵۱] روحانی صدوق برخی از این خبرها را در کتاب عیون خبرها الرضا به گزارش امام هشتم آورده و آنگاه درباره بطلان نظریه و برهان واقفیه میگوید:

«‌این خبرها را در‌این کتاب به خواسته ردّ نظریه واقفیه موسی بن جعفر(ع) آوردم که فکر میکنند وی زنده میباشد و امام رضا(ع) و امامان بعداز او‌را انکار می‌‏نمایند. صحّت وفات موسی بن جعفر برای ابطال نظریه وی کافی میباشد. آنان درباره این احادیث سخنانی دارا هستند و می‌‏گویند امام راستگو(ع) فرموده امام را جز امام غسل نمی‌‏دهد، و در شرایطی‌که علی بن موسی الرضا(ع) امام بود بایستی وی تن موسی بن جعفر را غسل می‌‏بخشید. ولی درین که کس دیگری تن موسی بن جعفر را غسل بخشید ادله و حجتی برای آنان نیست، چون امام درستگو‏(ع) نهی نموده است که تن امام را کسی جز امام آینده غسل ندهد و درصورتی که فرد دیگری در غسل امام متوفی دخالت کرد امامت امام آینده فسخ نمیشود و آن حضرت نفرموده: امام وجود ندارد مگر هر که لاشه امام قبل را غسل داده باشد، پس ادله آن‌ها به‌این خبرها فسخ میباشد. خلال این، در بعضا خبر‌ها گفته شده که علی بن موسی تن پدرش موسی بن جعفر را به سیرتکامل‌‏ای که بر حاضران پوشیده ماند، غسل بخشید ».[۵۲]
روضه خوان صدوق احتمال دیگری را مطرح می‌نماید بر طبق این که احادیث ذکر شده درین باب که از امام راستگو‏(ع) بیان شده ‏اند فقطً در زمینه‌ی وفات اسماعیل پسر آن حضرت و برای علامت دادن این که وی در سکو امامت نبوده، از وی صادر شد‌ه‌است.[۵۳]

روحانی موثر هم در این زمینه گفتاری دارااست که در آن اشاره می‌نماید احادیث وارده درین خصوص ناظر به حالت معمولی و طبیعی میباشد، خیر در وضعیت ضروری و اضطرار؛ مانند وضعیت طاقت فرسا و دشواری که عباسیان بر امام هفتم‏(ع) زور کرده بودند و قابلیت حضور حضرت رضا(ع) بر بالین پدرش و غسل تن او وجود نداشت.[۵۴] در سال‌های اخیر، استیناف‌هایی دربارهٔ معنای احادیث غسل امام صورت گرفته و به گستردن، شبههٔ واقفیه و برداشت آن ها از این روایات رد شد‌ه‌است.[۵۵]

شبهه ها عقیدتی
شبهه‏‌های اعتقادی که‌گاه در تاثیر القاء تامل‏‌های تازه پدید و‌گاه به منجر برداشت‏‌های خطا از برخی مبانی و مصادر عقیدتی پدید می‌آمدند در صورت‏ گیری و قضیه‏ سازی جنبش واقفیه مؤثر بودند. از اصلی‏ترین این شبهه ها می‌اقتدار به مفاد پایین تشریفات ترحیم مشهد اشاره نمود:

موضوع سن امام‏
مسأله سن امام به ویژه بعد از امام رضا(ع) موجب پیدایش شبهاتی در میان شیعه‌ها شوید، چون درین زمانه به خصوص، امامان در سنین نادر و‌گاه در سن خردسالی به امامت می‌‏رسیدند و این دستور موجب شک وتردید و تردیدهائی درباره امامت وی میشد. این دستور به ویژه بعد از درگذشت امام رضا(ع) بسیار زمینه ‏ساز شوید و یک کدام از کارداران منش گروهی از شیعه‌ها به‌پندار واقفیه شوید. آن چه موجب تشدید بیشتر این نقص‌ می شود این بود که گردآوری متعددی از اصحاب امام رضا(ع) بزرگان و ریش‏ سفیدانی بودند که فرصت امام هفتم و‌گاه زمان امام درستگو(ع) را هم فهم کرده بودند و اکنون تایید امامت فرزند امام رضا(ع) را که در سن هفت سالگی بود برایشان طاقت فرسا می‌نمود. بعضا از اصحاب گرانقدر امام هشتم(ع) در مسأله امامت حضرت جواد(ع) به تردید گرفتار شدند.[۴۸] به هر اکنون این مسأله موجب راه و روش توده‏‌ای از شیعه‌ها، بعداز وفات امام هشتم(ع) به واقفیه شوید. آن‌ها با اشاره به سن معدود حضرت جواد(ع) امامت او را رد کردند و آنگاه امامت حضرت رضا(ع) را با استناد به‌این که جانشین و فرزند بالغی نداشته، انکار نمودند و به باور واقفیه بازگشته و بر امامت موسی بن جعفر(ع) توقف کردند. آن‌ها این طور دلیل می‌کردند که روا وجود ندارد کودکی نابالغ امام باشد و اظهار می‌داشتند درصورتی که روا باشد که معبود به اطاعت از امام نابالغ دستور دهد پس روا میباشد که نوباوه نابالغ هم موظف باشد و همان گونه که عاقلانه وجود ندارد طفل نابالغ ملزم باشد روا وجود ندارد که طفل نابالغ امام شود و امام بایستی شخصی بالغ باشد.[۴۹]
براین اساس گروهی از شیعه ها سال‏‌ها بعداز درگذشت امام موسی بن جعفر(ع) بر امامت آن حضرت توقف کردند. ولی شبهه سن امام قبل از درگذشت امام رضا(ع) نیز فی مابین اصحاب وی مطرح بود و امام به سؤالات وی درین باب جواب می‌اذعان کرد.[۵۰] با این حالا، این دستور بازدارنده از رغبت عده ای به واقفیه نگردید.

مسأله غسل امام‏
یک کدام از دلایل قطعی در نزد بعضی از واقفیان، روایاتی بود که اظهار می‌‏داشتند امام معصوم را بعد از وفاتش تنها امام معصوم دیگر غسل می‌‏دهد. از این رو، زیرا موسی بن جعفر(ع) سال‏‌ها در زندان بود و به هنگام وفاتش حضرت رضا(ع) حضور نداشت تا لاشه او را غسل دهد پس علی بن موسی‏(ع) نمی‌تواند امام معصوم و جانشین موسی بن جعفر(ع) باشد. روایاتی به‌این مضمون «‌انّ الامام لا یغسله الّا الامام‌» به صورت زیادی در منابع روایی مذکور‌اند.[۵۱] روحانی صدوق برخی از این خبرها را در کتاب عیون خبرها الرضا به گزارش امام هشتم آورده و آنگاه درباره بطلان نظریه و برهان واقفیه میگوید:

«‌این خبرها را در‌این کتاب به خواسته ردّ نظریه واقفیه موسی بن جعفر(ع) آوردم که فکر میکنند وی زنده میباشد و امام رضا(ع) و امامان بعداز او‌را انکار می‌‏نمایند. صحّت وفات موسی بن جعفر برای ابطال نظریه وی کافی میباشد. آنان درباره این احادیث سخنانی دارا هستند و می‌‏گویند امام راستگو(ع) فرموده امام را جز امام غسل نمی‌‏دهد، و در شرایطی‌که علی بن موسی الرضا(ع) امام بود بایستی وی تن موسی بن جعفر را غسل می‌‏بخشید. ولی درین که کس دیگری تن موسی بن جعفر را غسل بخشید ادله و حجتی برای آنان نیست، چون امام درستگو‏(ع) نهی نموده است که تن امام را کسی جز امام آینده غسل ندهد و درصورتی که فرد دیگری در غسل امام متوفی دخالت کرد امامت امام آینده فسخ نمیشود و آن حضرت نفرموده: امام وجود ندارد مگر هر که لاشه امام قبل را غسل داده باشد، پس ادله آن‌ها به‌این خبرها فسخ میباشد. خلال این، در بعضا خبر‌ها گفته شده که علی بن موسی تن پدرش موسی بن جعفر را به سیرتکامل‌‏ای که بر حاضران پوشیده ماند، غسل بخشید ».[۵۲]
روضه خوان صدوق احتمال دیگری را مطرح می‌نماید بر طبق این که احادیث ذکر شده درین باب که از امام راستگو‏(ع) بیان شده ‏اند فقطً در زمینه‌ی وفات اسماعیل پسر آن حضرت و برای علامت دادن این که وی در سکو امامت نبوده، از وی صادر شد‌ه‌است.[۵۳]

روحانی موثر هم در این زمینه گفتاری دارااست که در آن اشاره می‌نماید احادیث وارده درین خصوص ناظر به حالت معمولی و طبیعی میباشد، خیر در وضعیت ضروری و اضطرار؛ مانند وضعیت طاقت فرسا و دشواری که عباسیان بر امام هفتم‏(ع) زور کرده بودند و قابلیت حضور حضرت رضا(ع) بر بالین پدرش و غسل تن او وجود نداشت.[۵۴] در سال‌های اخیر، استیناف‌هایی دربارهٔ معنای احادیث غسل امام صورت گرفته و به گستردن، شبههٔ واقفیه و برداشت آن ها از این روایات رد شد‌ه‌است.[۵۵]